Tuy An vùng đất lễ hội

                                 Bùi Văn Thành

Phú Yên là một trong các địa phương có nhiều danh thắng, di tích lịch sử nổi tiếng. Trong đó, huyện Tuy An với sự đa dạng về địa hình, địa mạo và giàu truyền thống yêu nước, đã tạo nên nhiều danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử, văn hóa nổi tiếng được công nhận cấp quốc gia. Đó là: đầm Ô Loan, địa đạo Gò Thì Thùng, chùa cổ Từ Quang, gành Đá Đĩa,  mộ và đền thờ Lê Thành Phương, thành An Thổ,vụ thảm sát Ngân Sơn - Chí Thạnh. 

Tuy An là huyện nằm ven biển tỉnh Phú Yên, phía bắc giáp thị xã Sông Cầu và Đồng Xuân, phía tây giáp huyện Sơn Hòa, phía nam giáp thành phố Tuy Hòa, phía đông giáp biển Đông, có diện tích 435 km² và dân số khoảng là 123.000 người (năm 2011). Huyện ly là thị trấn Chí Thạnh nằm trên quốc lộ 1A, cách thị xã Tuy Hòa 30 km về hướng bắc, có đường sắt Bắc - Nam chạy qua.

Trước hết về thống soái Lê Thành Phương và phong trào Cần Vương ở Tuy An- Phú Yên .

 Lê Thành Phương sinh năm 1825, tại làng Mỹ Phú, tổng Xuân Vinh, huyện Đồng Xuân (nay là thôn Mỹ Phú, xã An Hiệp, huyện Tuy An, tỉnh Phú Yên) trong một gia đình nhà nho giàu truyền thống yêu nước. Lúc nhỏ, Lê Thành Phương được cha đưa ra học thi ở kinh đô Phú Xuân. Sau khi đỗ Tú tài năm Ất Mão (1885) , ông không làm quan mà về quê dạy học. Nhân dân địa phương thường gọi ông là Tú Phương.

       Hưởng ứng chiếu Cần Vương của vua Hàm Nghi, Lê Thành Phương cùng các sĩ phu kéo cờ khởi nghĩa, ông được các nghĩa sĩ tôn làm Thống soái, tướng sĩ cùng nhau cắt máu ăn thề.

  Chỉ trong một thời gian ngắn, Lê Thành Phương đã chiêu tập được một lực lượng nghĩa quân khoảng vài nghìn người. Dưới khẩu hiệu “Bình Tây sát tả”, họ chia nhau đi bắt những kẻ làm tay sai cho giặc và từng bước làm chủ tình hình ở Phú Yên. Lê Thành Phương cho Phó soái Bùi Giảng tiến vào Khánh Hòa và Bình Thuận, liên kết với phong trào Cần Vương các tỉnh Đàng Trong khiến quân giặc hoang man lo sợ ngày đêm, ăn ngủ không yên.

Lúc đầu, nghĩa quân đã làm chủ một vùng khá rộng lớn nhưng sau đó, kẻ thù quá mạnh và với vũ khí hiện đại cùng với sự phản bội trong hàng ngũ, Lê Thành Phương bị bắt.

       Mặc dù cuộc khởi nghĩa thất bại nhưng phong trào khởi nghĩa Lê Thành Phương thể hiện truyền thống yêu nước, ý chí quật cường của dân tộc ta và Ông đã để lại câu nói bất hủ : “ninh thọ tử bất ninh thọ nhục” (nghĩa là thà chết vinh hơn sống nhục).

      Cuộc khởi nghĩa do Lê Thành Phương tổ chức và lãnh đạo là trang sử vẻ vang trong quá trình đấu tranh chống ngoại xâm, giành độc lập vô cùng anh dũng và hào hùng của nhân dân Tuy An - Phú Yên. Ông đã nêu cao tấm gương sáng ngời về ý chí kiên cường, bất khuất và tinh thần anh dũng hi sinh vì dân vì nước.

 Hiện di tích và đền thờ Lê Thành Phương tại thôn Mỹ Phú 1, xã An Hiệp, huyện Tuy An, tỉnh Phú Yên. Từ khi mộ và đền thờ Lê Thành Phương được công nhận là Di tích lịch sử cấp quốc gia thì hằng năm, vào ngày 27 tháng Giêng âm lịch, địa phương tổ chức lễ tưởng niệm Thống soái Lê Thành Phương với sự tham gia của các cấp, đồng bào quanh vùng và đông đảo học sinh, sinh viên trên địa bàn tỉnh.

  Cán bộ, nhân dân Tuy An không chỉ tự  hào về Thống soái Lê Thành Phương  mà còn tự hào về thành An Thổ - Tuy An, nơi mà Tổng Bí thư đầu tiên của Đảng Cộng sản Việt Nam, Trần Phú  ra đời tại mảnh đất này.

Thành An Thổ- An Dân – Tuy An bắt đầu xây dựng vào năm 1832 và hoàn thành khoảng 1836. Sau khi xây dựng xong, thành An Thổ trở thành trung tâm hành chính của chính quyền phong kiến ở Phú Yên. Sau năm 1899, khi lỵ sở Phú Yên chuyển hẳn ra Sông Cầu, thành An Thổ tiếp tục đảm nhận vai trò là phủ lỵ của phủ Tuy An.

Thành An Thổ là di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia. Dự án trùng tu, tôn tạo thành An Thổ được ngành Văn hóa thể thao du lịch Phú Yên triển khai từ năm 2009 với số vốn đầu tư lên đến 12 tỷ đồng và đã khánh thành năm 2011.

Nếu như Thành An Thổ là địa chỉ đỏ để giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ và là một điểm đến của du khách trong hành trình di sản trên vùng đất Tuy An -  Phú Yên thì  Vụ thảm sát Ngân Sơn - Chí Thạnh ghi dấu tội ác dã man của kẻ thù đối với đồng bào yêu nước ngày 7/9/1954, đồng thời thể hiện truyền thống yêu nước, ý chí quật cường chống giặc ngoại xâm của quân dân Tuy An nói riêng và cả nước nói chung. Di tích nằm ở Thị trấn Chí Thạnh, huyện Tuy An. Tháng 9-1954, tại đây, địch đã gây ra vụ thảm sát giết chết 64 người và làm 76 người khác bị thương. Đây là vụ khủng bố điển hình sau hiệp định Geneve ở miền Nam. Di tích được Bộ Văn hoá-Thông tin công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia tại Quyết định số 1543/QĐ-VH, ngày 18.6.1997.

Nếu như vụ thảm sát Ngân Sơn - Chí Thạnh ghi dấu tội ác dã man kẻ thù đối với đồng bào yêu nước ngày 7/9/1954 thì địa đạo Gò Thì Thùng ở xã An Xuân là một biểu hiện sáng ngời về tinh thần đấu tranh của quân dân Phú Yên nói chung, quân dân Tuy An nói riêng thời kháng chiến chống Mỹ cứu nước

Địa đạo Gò Thì Thùng được quân và  dân địa phương xây dựng năm 1964 trong điều kiện vô cùng khó khăn. Ngoài đường hầm chính và những đường nhánh nằm sâu dưới mặt đất 5m, xung quanh Gò Thì Thùng được đào nhiều lớp chiến hào chằng chịt dài gần 10km thông vào địa đạo. Hệ thống hầm hào, công sự, bãi chông kết nối liên hoàn trong lòng địa đạo tạo thành trận địa kiên cố, giúp bộ đội chủ lực và du kích địa phương tổ chức bố phòng, vận dụng cách đánh sáng tạo, lập nên nhiều chiến công lớn trong những năm chống Mỹ.

Hằng năm, đến  mùng 9 Tết Âm lịch, hàng nghìn người dân khắp nơi tụ hội về địa đạo gò Thì Thùng, xã An Xuân, huyện Tuy An để xem hội đua ngựa truyền thống.

Ngoài những di tích lịch sử trên, các thôn xã trên địa bàn Tuy An cán bộ và nhân dân thể hiện truyền thống kiên cường bất khuất với kẻ thù và đã được Nhà nước công nhận Di tích lịch sử Vụ thảm sát chợ Giã (thôn Xuân Phu, xã An Ninh Tây, huyện Tuy An); Di tích lịch sử Vụ thảm sát thôn Phú Sơn (xã An Ninh Đông, huyện Tuy An); Di tích lịch sử Vụ thảm sát Gành Đá – Vũng Bầu (xã An Hải, huyện Tuy An); Di tích lịch sử Những vụ thảm sát tại xã An Lĩnh (thôn Vĩnh Xuân, Thái Long, Phong Thái, Phong Lãnh, xã An Lĩnh, huyện Tuy An); Di tích lịch sử Vụ thảm sát Gò É – Gộp Dệt (xã An Xuân, huyện Tuy An); 

Bên cạnh các di tích lịch sử cấp quốc gia, Tuy An còn được tạo hóa ban tặng các di tích thắng cảnh cấp quốc gia.

Cách thành phố Tuy Hòa về hướng Bắc 22km, đầm Ô Loan thơ mộng nằm sát quốc lộ 1A, dưới chân đèo Quán Cau. Đây là một địa danh gắn với phong trào Cần Vương của tỉnh Phú Yên.

Đầm Ô Loan rộng khoảng 1.200 ha. Đứng trên đèo Quán Cau nhìn xuống, Ô Loan giống như con phượng đang xòe cánh, còn trên bản đồ, Ô Loan giống như con thiên nga đang thong thả bay. Ô Loan còn có một truyền thuyết là nàng Loan ở lại cõi trần xe duyên kết tóc với chàng trai, để khai phá đất đai Tuy An trù phú, để Tuy an sinh thành nhiều người con tuấn tú.

Món đặc sản ở Ô Loan là hàu. Tản Đà (Nguyễn Khắc Hiếu) nhà thơ nổi tiếng sành ăn đã từng đi khắp nước, ăn khắp nơi, đến Tuy An - Phú Yên nếm món ngon vật lạ cũng đã hạ bút viết rằng: “Phú Câu cước cá, Ô Loan miếng hàu”.

Phong cảnh non xanh nước biếc của Ô Loan là nguồn cảm hứng vô tận cho các thi sĩ sáng tác.

Ô Loan nước lặng như tờ 

Thương người chí sĩ dựng cờ Cần Vương       Trải bao gối đất nằm sương  Một lòng vì nước nêu gương anh hùng
Nhìn từ xa, gành Đá Đĩa như một tổ ong khổng lồ, đen huyền, nổi bật giữa màu xanh của biển. Khi đến gần, gành trông giống những chồng đĩa trong các lò gốm hay nhà hàng lớn, khiến  cho có nhà thơ đã reo lên:
Những cây đá xếp đẹp đều thành muôn hình bát đĩa
Để lại sau cuộc chơi của các nàng tiên nằm bên bờ biển biếc
Anh chỉ còn lấy truyền thuyết để hóa giải những kỳ công

Hàng năm đến ngày mùng 7 tháng giêng âm lịch, lễ hội cầu ngư của ngư dân vùng đầm Ô Loan được tổ chức. Hàng vạn người từ khắp nơi về tham dự. Đây là một nét đẹp của văn hóa dân gian truyền thống Tuy An - Phú Yên.

Đầm Ô Loan đã được Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng là di tích danh thắng quốc gia.

Du khách say mê, thích thú chiêm ngưỡng cảnh đẹp đầm Ô Loan thơ mộng rồi sẽ bị cuốn hút bởi vẻ đẹp quyến rũ, độc đáo có một không hai của thế giới với danh thắng  Gành Đá Dĩa. Từ Tuy Hòa đến gành Đá Dĩa theo đường bộ tuyến quốc lộ 1A về hướng Bắc và Đông  khoảng 40km

Từ thị trấn huyện lỵ Chí Thạnh ngược ra phía Bắc, đến thôn Cần Lương (xã An Dân), khách du lịch sẽ bắt gặp ngôi chùa cổ mang tên Từ Quang (hay còn gọi là chùa Đá Trắng) nằm trên một ngọn đồi sát đường thiên lý Bắc Nam.

 Chùa Từ Quang toạ lạc trên núi Bạch Thạch thuộc xã An Dân, huyện Tuy An, tỉnh Phú Yên. Chùa nằm trên núi, giữa một vùng toàn đá trắng nên còn gọi là chùa Đá Trắng hay chùa Bạch Thạch. Được xây dựng từ năm 1797, chùa Đá Trắng nằm ở độ cao gần 100m so với mặt nước biển. Lưng chùa hướng về phía Bắc dựa vào dãy núi Xuân Đài, những cụm đá màu trắng nhấp nhô ẩn hiện trong những chòm cây um tùm càng làm tăng thêm vẻ cổ kính, thâm nghiêm.

Chùa có tổng diện tích khoảng 5.000m², phía Tây là nơi xây dựng tháp thờ các vị hòa thượng khai sáng và trụ trì.

Xung quanh chùa là vườn xoài rất nổi tiếng, đã đi vào thơ ca Phú Yên như là một sản phẩm rất đặc biệt. Ngoài ra, trong chùa có quả Đại hồng chung nặng 330kg do Hoà thượng Pháp Ngũ đúc tại kinh đô Phú Xuân. Chùa Đá Trắng được Bộ Văn hóa - Thông tin công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia năm 1997.

Tuy An được nhiều người biết đến Hai bộ Đàn đá và Kèn đá có niên đại cách nay khoảng 3.000 năm. Đàn đá có bộ thang âm 8 thanh, là bộ đàn đá duy nhất có thang âm đầy đủ nhất được phát hiện cho đến nay tại Việt Nam. Bộ Kèn đá có cùng niên đại với bộ Đàn đá và là loại nhạc khí độc nhất vô nhị cho tới nay ở Việt Nam và có thể trên cả thế giới. Hai bộ Đàn đá và Kèn đá được xem là sự kết tinh văn hóa dân gian có độ đậm đặc về văn hóa, từ lâu đã được xem như bảo vật quốc gia

Tuy An còn có bờ biển đẹp trải dài từ An Ninh Đông đến giáp An Phú, du khách tha hồ tắm biển, nghỉ mát ở Gành Đá Dĩa, Bãi Xếp, Hòn Chùa, Hòn Lao…

Tự hào về những di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh quê hương Tuy An xinh đẹp, chúng ta càng tự hào và có trách nhiệm gìn giữ, tôn tạo góp phần xây dựng Tuy An ngày càng giàu đẹp, phồn vinh.